Хитай һөкүмити: миңлиған онмиңлиған Уйғурлар нәгә йоқап кәтти?

 

Мәшъәл уйғур горупписи

 

'қәдирлик таға, йеқиндин буйан роһий һалитим толиму начар, күнлирим интайин тәс боливатиду. Үрүмчидики ата  анам билән алақә қилмиғили икки ай бопту, бурун йәрлик һөкүмәтниң уларға мениң чәтъәлдә болғанлиқим түпәйли бесим қиливатқанлиқини биләттим, әмма уларниң һазирқи әһвали маңа қараңғу. Һәр қетим уларға телефун уруп алалмаймән, телефунлар тақақ һаләттила туриду. Йеқинда бир достум ичкиридин үрүмчигә қайтқан болуп, мән униңдин үрүмчидики өйимизни йоқлап келишни өтүндүм, униң ейтип беришичә у өйимизгә берипту, әмма өйдә һечким йоқ болуп, ишик қизил пиластир билән пичәтлиниптудәк. Буларни аңлап үч күн ухлийалмидим. Тамақ йейишму уйақта турсун, гелимдин бир йутум суму өтмиди. Мән пәқәт тохтимай йиғлидим, кечилири ухлап қалғинимда болса қорқунчлуқ чүшләр билән ойғинип кәттим. Вотсәптәк торларда хитай һөкүмитниң түрмә вә йиғивилиш лагирлирида уйғурларни қийниған хәвәрлирини көрсәм вуҗудум мағдурсизлинип, орнумдин туралмайла қалимән. Мән атамниң тән саламәтлик әһвалиниң йахши әмәсликини биләттим, шуңлашқа униңдин тола әнсирәп кетиватимән. Мән хитайларниң уни түрмә йаки лагирларда өлтүривитишидин толиму әнсиридим. Икки айниң алдида апам билән учур йоллап көрүшкинимдә, униң ахирқи учури 'сөйүмлүк балам, у йәрдә йахши һайат кәчүрүң, бизни пүтүнләй унтуп кетиң!' дегәндин ибарәт иди. Мән бу учурниң апам маңа ейтқан ахирқи сөзләр болуп қалидиғанлиқини хийалимғиму кәлтүрүп бақмиған икәнмән. Бу дунйаға немә болди? Мениң ата  анам техи йаш вә бәлки һайат туруп бизниң алақимиз үзүлүп кәтти, йүз көрүшүш уйақта турсун телефун, торларда алақилишишму мумкин әмәс. Мән немә қиларимни биләлмәй қалдим, мән һазир шунчилик қорқуватимән, дадамдин шунчилик әнсирәп туриватимән, апам вә инимларниң хәвирини алалмаслиқму мени қаттиқ әндишигә салиду. Уларниң өлүк  тириклики маңа намәлум, қәйәрдә икәнликиниму билмәймән'.

 

Йуқирида ейтилған сөзләр горуппимизниң бир әзасиға йолланъған учурлар болуп, буни йоллиғучи чәтъәлдә йашаватқан 20нәччә йашлиқ бир қиз икән. Бу биз уйғурлар аңлап туридиған күндилик хәвәрләрниң пәқәт бир қисми болуп, бундақ қан  йашлиқ хәвәрләр чәтъәлдә йашаватқан уйғурлардин бизгә һәркүни йетип келип туриду.  Һәр хил мәнбәләрдин егәллишимизгә қариғанда, миңлиған уйғурлар, болупму 15 билән 35 йашниң арисидики уйғур әркәклири шәрқий түркистан кочилиридин йүтүп кетивитипту. Шәрқий түркистанниң йеза базар, шәһәр  қишлақлирида игисиз қуруқдилип қалған өйләрни түркүм  түркүмләп учратқили болидикән. Бундақ өйлүк кишиләрниң нәдә икәнликини һечким билмәйдиған болуп, уларниң қандақ йоқап кәткини, өлүк йаки тирикликини билидиғанларму йоқ икән. Уларниң бәзилирини милйон уйғур қамалған натсиссиман әмгәк лагирида йаки түрмиләрдә десәк, қалғанлириниң нәдә икәнлики бизгә қараңғу. Миңлиған анилар балилириниң, айаллар әрлириниң, әрләр айаллириниң йоқап кәткән җайлардин қайтип келишини сақлап турупту. Әпсуски, һечким лагирлар йаки түрмиләрдин қойуп берилгән уйғурларниң барлиқини аңлап бақмиди.

 

Хитай һөкүмити чәтъәлләрдә оқуватқан нурғун оқуғучиларни мәҗбурий йосунда шәрқий түркистанъға қайтуруп әпкәткән болуп, улар қайтип кәтмисә ата  анилири вә қериндашлириниң җазалинидиғанлиқи билән тәһдит селиш арқилиқ бу рәзил пиланни ишқа ашурған. Бәхткә қарши қайтип кәткән оқуғучилар айдурумға йетип келиши биләнла тутуп кетилгән болуп, шундин кийин улардин һечқандақ хәвәр болмиған. Бу түрлүк йоқап кетишләр төвәндики хәвәрдә елан қилинъған :' хитайдики уйғурлар сифир технисикидин ишкәлләнъгән вә миңлиған уйғурлар 'тәрбийләш мәркәзлири' гә қамалған'. 

(https://www.independent.co.uk/news/world/asia/thousands-china-xinjiang-uighur-beijing-disappear-fears-authorities-thought-police-personal-safety-a8115421.html ). 

 

 5 ийул үрүмчи қирғинчилиқидин кийин хитайдин қечип чиққан уйғурлар 2009йилидики шу қетимлиқ қирғинчилиқта камида 3000 уйғурниң вапат болғанлиқи, 5000-7000 ғичә уйғурниң из  дерәксиз ғайип болғанлиқиға шаһид болғанлиқини ейтиду. Уйғур рәһбәр рабийә қадир хәлқъаралиқ медийаларға у қирғинчилиқта бир кечидила 10000 уйғурниң йоқап кәткәнликини ейтиду. 

(https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang/uighur-leader-says-10000-went-missing-in-one-night-idUSTRE56S1O020090729?sp=true ). 

 

Инсан һәқлири көзитиш тәшкилати 5 ийул тинч намайишидин кийин йүз бәргән ишларни хәвәр қилиш үчүн тәтқиқат елип барған болуп, улар аз камида 43 уйғур әр вә балиғларниң йоқап кәткәнликини хатирилигән.

(https://www.hrw.org/report/2009/10/20/we-are-afraid-even-look-them/enforced-disappearances-wake-xinjiangs-protests ). 

У доклатта ейтилишичә 'учур йиғиш даъиримизниң чәкликлики түпәйли әмәлийәттә йоқап кәткәнләр биз мәлум қилған сандин көп йуқири икәнликини мөлчәрләнди, нурғун аъилиләр өзиниң җазаға тартилишидин әнсиригәнлики үчүн уларға йүз бәргән вәқәләрни ейтип беришкә җүръәт қилалмиди', дәп йазиду.

 

Мөлчиримизгә асасланъғанда, хитай һөкүмити мәҗбури йоқитивәткән уйғурларниң сани һәқиқәтәнму 10000 дин ашидиған болуп, хитай һөкүмити 5 ийул үрүмчи қирғинчилиқида 197 кишиниң өлүп кәткинини вә буларниң көпинчисиниң хитай миллитидин икәнликидин ибарәт йалған хәвәр бериду. Бу 1989 йили бейҗиңда йүз бәргән тийәнъәнмин вәқәсигә охшаш характирлик вәқә болуп, хитай һөкүмити шу йили 4  ийунда йүз бәргән оқуғучилар тинч намайишида пәқәт үч адәмниң өлгәнликини вә буларниң иккисиниң хитай армийәсидики әскәрләр икәнликини хәвәр қилишқан, бирақ хәлқъаралиқ қизил кирст җәмъийити у вәқәдә 2500 дин көпрәк оқуғучиларниң хитай армийиси тәрипидин қәтли қилинъғанлиқи вә нурғунлиған оқуғучиларниң ғайип қиливитилгини һәққидә хәвәр бериду.

 

Булардин шуни көрүвилиш қийин әмәс: хитай һөкүмити опъочуқ вә йүзи қилчилик қизирипму қоймай пүтүн дунйаға йалған сөзләйду. Улар уйғурларниң мәсилисигә нисбәтән техиму ғалҗирлиқ вә номуссизлиқ билән йалған ейтидуки, шәрқий түркистанниң вәзийити в һәқиқий әһвали хитай һөкүмити дунйаға җакарлиған әһваллардин көп пәрқлиқ, биз буларниң бәзилирини даңлиқ бай говинъгүй елан қилған қисмән доклатлирида учриталаймиз.

 

Говинъгүй хитайдики даңлиқ байларниң бири болуп, кийинчә сийасий актипқа айлинип кәткән вә 2017 йили 23- йанвардин башлап хитай һөкүмитиниң чирикликини дунйаға паш қилишқа башлиған. Униң доклатлири дунйадики нурғунлиған медийалар тәрипидин ишлитилидиған болуп, буниңға миң җиң, америка авази, әнъгилийә теливизийәси, форбис, иқтисад вақти вә нийуйорк вақти қатарлиқлар мисал болалайду. Төвәндә униң уйғурлар вә шәрқий түркистан һәққидә ейтқанлириға нәзәр салайли:

 

'мән хитай һөкүмитиниң аманлиқ сақлаш министирликиниң муъавин министири ма җийән әпәнди билән узун йиллиқ йахши достлардин идим.  У маңа 'шинҗаң' һәққидә нурғунлиған мәхпи учурларни ейтип берәтти. Униң дейишичә 'шинҗаң' да йүз бәргән вәқәләр хитай аһалилири вә хәлқъара билгән хәвәрләрдин нәччә һәссә қорқунчлуқ иди.

 

Өзиниң йеңи мәнсәпкә еришкәнликини тәбриклимәкчи болған әмәлдар миң җийәнҗу дөләтлик аманлиқ сақлаш министирликиниң министири болуп сайланъғандин кийин миңдин артуқ уйғурни өлтүрүш буйруқи чиқарған вә буни терорлуққа қарши туруш һәрикити дәп пәдәзлигән. У шәрқий түркистандики нәччә миң уйғурни тирик көмгән.

 

Шәрқий түркистан хәлқи интайин ечинишлиқ турмуш кәчүридиған болуп, буларни тәсвирләшкә тилим аҗизлиқ қилиду. Нурғунлиған өлүмләрниң сәвәблири һечқачан ашкарә қилинмиған болуп, бу учурлар наһайити мәхпи сақланъған, гәрчә кишиләр топ топи билән тирик көмүвитилгән болсиму. 'шинҗаң' бәъәйни дозахниң өзи, һәр минут, һәр сикунт лавулдап көйүп туридиған дозахниң нәқ өзи. Бу кишини қорқунчқа салидиған тирагидийә.

 

Миң җийәнҗуниң аъилә тавабатлири немишқа шундақ сағлам? Улар алмаштурушқа ишләткән сағлам органларни нәдин тапқан? Уларға селинип туриватқан йеңи қанларчу? Улар нәдин кәлгән? Уларниң бөрәк, җегәрлири зади қәйәрдин кәлгән? Миң җийәнҗу 21 йашлиқ бир уйғур йигитни бейҗиңда өлтүргән болуп, у бейҗиңға бир нәччә күнлүк сайаһәткә кәлгинидә,миң җийәнҗу униңға басқунчилиқ билән шуғулланди дәп қара чаплиған вә буниңлиқ билән униң өлүмини кәлтүрүп чиқарған. Әгәр у растинла басқунчилиқ қилған болса ундақта униң җинайәт обиктини дунйаға көрсәт миң җийәнҗу! әмәлийәттә болса, миң җийәнҗу у йашниң ички әзалириға еришиш үчүн уни өлтүргән. Немишқа бейҗиңда көпләп уйғурлар йоқап кетиду? Буларға немә сәвәбчи болған? Уларниң бөрәк вә җегәрлири нәгә кетиватиду ? Уларни ким өлтүриватиду?

 

Миң җийәнҗуниң  'шинҗаң йәрлик һөкүмәт башлиқи' билән шәхси адавити бар болуп, у мушу сәвәблик 5000 кишини өлтүрмәкчи болған вә уларни тирик көмүвитилсун дәп буйруқ қилған. Андин у бу җинайәтлирини уйғурларға дөңгәп қойған.

 

Биз мәшъәл уйғур горупписи бирләшкән дөләтләр тәшкилати, чәтъәл һөкүмәтлири вә барлиқ хәлқъаралиқ инсан һәқлири тәшкилатлиридин хитай һөкүмитигә төвәндики нуқтиларда бесим ишлитишини сораймиз:  хитай һөкүмити гунаһсиз уйғурларни ғайип қилишни тохтатсун! пүтүн дунйани йоқап кәткән уйғурларниң һәқиқий әһвалидин хәвәрдар қилсун!

 

биз уйғур миллити нөвәттә хитай һөкүмити тәрипидин тәңсиз зулум вә хорлуққа учрап йардәмчисиз вә күчсиз қалдуқ. Биз бу адаләтсизликләргә йалғуз тақабил туруп болалмаймиз . Бизгә пүтүн дунйаниң йардими кирәк. Әгәр пүтүн дунйа миқйасида миңлиған онмиңлиған инсанлар бу мураҗиъәтнамигә имза қойуп уйғурларниң авазини дунйаға аңлатса бирләшкән дөләтләр тәшкилати уйғурларниң вәзийитини өзгәртиш үчүн хитай һөкүмитигә қарши һәрикәт қилиду.

 

бир инсан болуш сүпитиңиз билән бу мураҗиъәтнамигә имза қойишиңизни вә әтрапиңиздики инсанлар билән ортақлишип уйғурларниң актип авази болушиңизни чин дилимиздин үмит қилимиз. Рәһмәт!

 

Мәшъәл гурупписиниң бурунқи мураҗиъәтнамилири:

https://www.change.org/o/group_of_uyghurs_living_abroad