Хитай һөкүмити Уйғур «Тәсир Мәһбуслири» ни Дәрһал Қоюп Бәрсун!

Мәшъәл Уйғур Гурупписи

Биз мәшъәл Уйғур гурупписи, чаңә.орг та елан қилған алдинқи икки қетимлиқ мураҗиъәтнамидә, Хитай һөкүмитидин «йиғивелиш лагер» ға қамалған бир милён Уйғур хәлқини қоюп беришини тәләп қилдуқ. Хитай һөкүмити һазирғичә Уйғур омумий нопусиниң 10% (2010-йиллиқ Хитай нопус статистикиси ) гә тоғра келидиған бир милён Уйғур хәлқини натсистларниң җаза лагериға охшаш характердики аталмиш «қайта тәрбийә елиш мәркизи» ләргә қамап, уларниң игә чақисиз қалған балилирини дарилъетамларға ёллаватиду. (http://chn.ge/2CAIJFR , http://chn.ge/2Dw8YAU).

Хитай һөкүмити бу хилдики лагерларни үзлүксиз қуруватқан болуп, қурулуш үлгүрмәйватқанлиқи сәвәбидин, һәтта бәзи раёнларда мәктәп вә мәсчитләрни лагерларға өзгәртип ишлитиватқанлиқи мәлум. 2009-йилидики 5-июл үрүмчи қирғинчилиқидин бери, Хитай һөкүмитиниң Уйғурларни кәң көләмдә тутқун қилиши, болупму йеңидин тәйинлигән аталмиш «шинҗаң Уйғур аптоном раёни»ниң секретари чен чуәнъгониң сиясәт йүргүзүши билән техиму әшәддийләшти. униң буйруқи билән тутқун қилинъған Уйғурлар җәмъийитиниң һәрқайси қатламлиридин болуп, (тәпсилий мисаллар бу улиништа, http://freedomsherald.org/ET/unb/) асаслиқи Уйғур җәмъийитидә көзгә көрүнъгән бир қисим Уйғурларни тутушни нуқтилиқ вә мәқсәтлик йүргүзмәктә. бу Уйғурлар болса, алий билим юртлиридики илми хадимлардин тартип, җәмъийәттики шәхси игилик тиклигүчиләргичә һәр қатлам һәр саһәдики кишиләрдин тәркиб тапқан болуп, улар виҗдан мәһбуслиридәк Хитай һөкүмитиниң сиясәтлиригә қарши һечқандақ ипадә билдүрмисиму, Хитай һөкүмити уларниң җәмъийәттики бәлгилик тәсиридин әндишә қилипла уларни тутқун қилмақта. биз мәшъәл Уйғур гурупписи, бу бир гуруппа Уйғурларни, уларниң зиянкәшликкә учраштики сәвәбигә асасән «тәсир мәһбуслири» дәп изаһат бәрдуқ. буниңдин башқа чәтъәлләрдә алий билим юртлирида оқуватқан вә кәлгүсидә Уйғур миллити үчүн ихтисас игиси болуп йетишип чиқиш еһтималлиқи болғанлиқи үчүнла мәһбусқа айланъған Уйғур оқуғучиларниму бу категорийәгә киргүздуқ.

Шәрқи Түркистанда тәсир мәһбуслири үзлүксиз көпәймәктә. техи йеқинда тәсир мәһбусиға айланъған Уйғурларни мисал қилсақ, теббий университетниң мудири, Др. Халмурат Ғопур, «дутар шаһи» абдурәһим һейт, «қуръан кәрим» ни тунҗи болуп заманиви Уйғур тилиға тәрҗимә қилған, 82 яшқа кирипму түрмигә ташланъған вә шу сәвәбтин өлгән динни өлима Муһәммәд Салиһ, мисирда оқуған Др. Һәбибулла Тохти қатарлиқларни көрситип өтәләймиз. униңдин башқа исми аталмиған, иқтисади тәсиридин түрмигә ташланъған қәшқәрдики торт содигәрниму бу йәрдә көрситип өтәләймиз. зор көпчилик тәсир мәһбуслириниң аъилә-тавабиъатлири Хитай һөкүмитиниң четип җазалаш сияситиниң зиянкәшликидин қорқуп сүкүт қилишни тәләп қилиши сәвәбидин, уларниң тизимлики һәққидә хәлқъараға аңлитишқа һазирчә амалсизмиз. Хитай һөкүмитиниң тәсир мәһбуслириға артқан җинайәтлири вә улар һәққидә йезилған мақалиләрни бу (http://freedomsherald.org/ET/unb/) улинишидин көрәләйсиз. Мартен Енналис вә хәлқъара әркинлик мукапатлириниң саһиби, виҗдан мәһбуси профессор илһам тохтиниң өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилинъғанлиқи хәлқъараниң диққитини тартқан вә бу тоғрисида хәвәрләр берилгән иди. әпсуски, тәсир мәһбуслириға артилған җинайәт вә башқа алақидар әһваллар, уларниң аъилиси вә уруқ туғқанлириниң Хитай һөкүмитиниң зиянкәшликидин әнсирәп сүкүт қилиши сәвәбидин, хәлқъара җамаъәтниң билишидин мәһрум қалдурулмақта. бу сүкүтләр өз нөвитидә мәйли Шәрқи Түркистанда болсун вә яки чәт'әлләрдә болсун, Уйғурларниң өз бешиға келиватқан күлпәтлирини әмили мисаллар билән дуняға ашкарилишиға чоң тосалғу болуп турмақта.

Биз мәшъәл Уйғур гурупписи, йеқинда вәтәндин чиққан кишиләрдин тәсир мәһбуслириға алақидар бир қисим әмили мәлуматларни йиғишқа мувәққәт болдуқ. әмма, биз бу тәсир мәһбуслириниң аъилә тавабиъатлириниң бихәтәрликини көздә тутуп, уларниң исимлирини ашкарилаштин сақландуқ. биз йәнә Хитай һөкүмитиниң Уйғурларни коллектип тутқун қилишқа таянъған конкрет чарә-тәдбирлирини вә әмәлийләштүрүштики бир қисим усуллирини игилидуқ. буниңдин биз Хитай һөкүмитиниң Уйғурларниң инсани һәқ-һоқуқлирини дөләт күчигә тайинип қандақ усулларда дәпсәндә қиливатқанлиқини көрүвалалаймиз.

Биз игилигән учурлар төвәндикичә:

Хитай һөкүмити йәрлик Хитай һөкүмәт хадимлири вә айродром хизмәтчилиригә «тутқун қилиш вақит җәдвили» вә «издәп тепиш җәдвили» тарқатқан. раён дәриҗилик кадирлардин тартип йеза кәнт башлиқлириғичә вақипландурулған бу җәдвәлләрдә болса, әгәр йәрлик һөкүмәт тәрипидин архипиға «җинайәт гумандари» дәп йезилған һәрқандақ Уйғур сот һөкүмидин мустәсна һалда нәқ мәйданда 3 йилдин 7 йилғичә; 7 йилдин 10 йилғичә вә 10 йилдин юқири үч дәриҗигә айрип кесим елан қилип биваситә түрмигә ёллаш һоқуқиға игә икәнликигә даъир көрсәтмиләр бар икән. «җинайәт гумандари» ға артиливатқан җинайәт түрлири болса җинайи ишлар билән пәқәтла алақиси болмиған, мәсилән, Хитай қошниси билән сүркилиш болуп қалса «һөкүмәткә нарази»; миллитини күйләп шеъир йезип қойса «миллий аң-сапаси күчлүк»; намаз оқуған яки сақили һөкүмәтниң өлчимидин ешип кетип қалса «динъға майил»; Хитай башлиқиға Хитайчә, Уйғур башлиқиға Уйғурчә сөзлисә «икки йүзлимичи» дегәндәк болған. болупму янфонидин тепилған мәзмунларға қарта конкрет җинайәт артиш Уйғурларни қамаққа елишниң йәнә бир усули болуп қалған, вә шу сәвәбтин, дуня зерәкфон(смартпһонә) ға йүзлиниватқан бүгүнки күндә Уйғур җәмъийитидә интернет мулазимитини қоллимайдиған кона типтики телефонлар базар тапқан.

Уйғурларни коллектип тутқун қилиш үчүн җинайәт түрлирини иҗад қилиш вә әмәлийләштүрүш сияситини Хитай һөкүмити чәт-әлләрдики Уйғурларғичә кеңәйткән. 2016- йилдин буян Хитай коммунист һөкүмити дуняниң һәрқайси җайлирида оқуватқан оқуғучиларниң вәтәндики ата-анилириға, чәт-әлләрдә оқуватқан пәрзәнтлирини қайтуруп келиш яки өзлири түрмигә солаш билән тәһдит селип, миңлиған Уйғур оқуғучиларниң оқушлирини ташлап қайтип кетишигә мәҗбур қилған. қайтишқа мәҗбур қилинъған оқуғучилар чеградин киргән һаман таможнидила қолға елинип, зор көпчилики юқирида тилға елинъған икки җәдвәлгә асасән, нәқ мәйдандила 3 йилдин 7 йилғичә қамақ җазаси берилип биваситә түрмигә ёлланъған. буларниң бәзилири түрмиләрдә сәвәбсиз җан үзгән (http://www.rfa.org/english/news/Uyghur/students-12212017141002.html ).

Таможнидин оңушлуқ өткән Уйғур оқуғучилар йәрликниң җазасидин қечип қутулалмиған. йигирмә яшлиқ бәхтияр 2016-йили вәтәнъгә қайтип язлиқ тәтилни қәшқәр (3000 йиллиқ тарихқа игә қәдими шәһәр) дики ата ана уруқ туғқанлири билән өткүзмәкчи болған. бәхтияр қәшқәрдики һәр хил тәкшүрүшләрниң аваричиликидин қутулуш үчүн, үрүмчидики мәлум сақчи идарисигә берип 500 йүән(80$) төләп әқли телефонини «тазилаш» мулазимитини қобул қилған. сақчи идариси униң телефонидики һөкмәт тәрипидин чәкләнъгән барлиқ учурларни өчүрүп, қәшқәрдә бихәтәр ишләткили болидиған өлчәмгә лайиқ телефон қилип қолиға бәргән. әмма бәхтияр қәшқәр айродромида сақчилар тәрипидин тутулуп, өзлириниң техникисиға тайинип үрүмчи сақчилири тәрипидин өчүрүлгән чәкләнъгән учурларни әслигә кәлтүргәнликини, дәрһал 30,000 йүән (5000$) җәриманә тәйярлаш керәкликини, болмиғанда түрмигә ташлинидиғанлиқини уқтурулған. лекин үч күндин кейин сақчилар сориған пулни тәйярлап барған ата-аниси болса, бәхтиярни орни намәлум бир түрмигә елип кетилгәнликини билгән. бәхтияр мушундақла ғайиб болған. бизгә бу вәқәни сөзләп бәргән кишидин йәнә шу ениқ болдики, телефонидин һәрқандақ бир чәкләнъгән мәзмун байқалған кишиләр әң төвән 3 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинидикән. бәхтиярниң тутқун қилишиға сәвәб қилип көрситилгән чәкләнъгән учур болса түркийә президенти Рәҗәп Тайип Әрдуған ниң сүрити болған, вә 7 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинъған. биз Шәрқи Түркистанниң җәнубидин чиққан йәнә бир Уйғурниң һекайисини сөзләп өтимиз. у Уйғур яшлири арисида өзиниң актип чениқтурған сағлам бәдини вә мускуллири билән «чениқиш тренери» дегән нами бар иди. у пәқәт бәдән чениқтуруш вә мускул чиқиришқа йетәкчилик қилиштин башқа ишлар билән шуғулланмайтти. Хитай һөкүмити уни пәқәт яшлар арисидики тәсири үчүнла хәтәрлик вә гуман обйекти қатариға чиқирип униңға бәш йиллиқ қамақ җазасиға бәргән.

Юқирида тилға алған мисаллар бизгә, Шәрқи Түркистандики азрақла, тәсири бар Уйғурларниң қанчилик асан җазаға учрайдиғанлиқини чүшәндүрүп бериду. америка авази радиъосиниң аңлитишида йеқиндин буян америка дөләт катипи Рәх Тилләрсон ейтип өткәндәк Уйғурларниң Шәрқи Түркистанда қанунлуқ дини етиқад һоқуқлири қаттиқ чәклимигә учурмақта . америка һөкүмитиниң йиллиқ инсан һәқлири мәлумат доклатиға асасланъған һалда, Рәх Тилләрсон йәнә Уйғурларниң сөз һоқуқи , паъалийәт қилиш, тәшкил һасил қилиш вә йиғилип һәрикәт қилиштәк һоқуқлириниң чәкләнъгәнликини ейтип өткән. биз мәш'әл гурупписидики Уйғурлар бу сәвәблик америка һөкүмити башлиқ Уйғурларниң инсани һәқ-һоқуқлири үчүн хитаб қиливатқан һөкүмәтләр вә хәлқъаралиқ органларға рәһмәт ейтимиз. биз йәнә бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә башқа хәлқъаралиқ тәшкилатлардин Хитай һөкүмитидин миңлиған тәсири мәһбуслирини шәртсиз қоюп беришни тәләп қилишқа чақириқ қилимиз.

Хитай дөлитиниң дунядики иккинчи чоң иқтисади гәвдә болуши Уйғурларниң инсани һәқ-һоқуқлириниң дәпсәндә қилинишиға дәстәк болмаслиқи керәк. биз мәшъәл Уйғур гурупписи пүтүн дуня хәлқигә мураҗиъәт қилимизки, Хитай һөкүмити йәткүзүватқан вақитлиқ иқтисади нәп үчүн аҗизлар зулумға учурғанда шуниңға қарши сөз қилиш һоқуқуңларни сатмаңлар! Уйғурларниң дәпсәндә болушиға сүкүт қилмаңлар! бүгүн өз мәнпәъәти үчүн Уйғурларни ёқитишқа урунуватқан Хитай һөкүмитиниң әтә шу вақитлиқ мәнпәъәтләргә еришкән дөләт вә хәлқләрни Уйғурларниң һалиға қоюш мумкинчилики ёқ дейәлмәймиз, шу сәвәбтин вақитлиқ мәнпәъәт үчүн Уйғурларниң һәқ-һоқуқлирини қоғдашни әвладлириңларниң кәлгүсини қоғдаш дәп билиңлар! сүкүт қилмаң! инсан болуш сүпитиңиз билән бу мураҗиъәтнамигә имза қоюшиңизни вә әтрапиңиздики инсанлар билән ортақлишип Уйғурларниң актип авази болушиңизни чин дилимиздин үмид қилимиз. рәһмәт!